Kiểm kê khí nhà kính Scope 1-2-3 cho SME: Hướng dẫn thực hành 2026

Kiểm kê khí nhà kính là gì và vì sao SME cần quan tâm ngay

Kiểm kê khí nhà kính là bước đầu tiên, bắt buộc, của mọi hành trình ESG hay Net Zero: không đo thì không quản lý, không giảm, và không chứng minh được với khách hàng. Khung chuẩn quốc tế phổ biến nhất là GHG Protocol Corporate Standard — chia phát thải thành ba phạm vi (scope) để tránh đếm trùng khi nhiều doanh nghiệp cùng báo cáo trên một chuỗi giá trị.

Với SME Việt Nam, có ba áp lực đang tới cùng lúc:

1. Pháp lý trong nước: Nghị định 06/2022/NĐ-CP đặt nền cho kiểm kê bắt buộc và phân bổ hạn ngạch phát thải giai đoạn 2026–2030.
2. Thị trường carbon: Việt Nam đã khởi động thí điểm hệ thống trao đổi hạn ngạch phát thải (ETS) cho 3 ngành phát thải cao (nhiệt điện than, thép, xi măng), giai đoạn thí điểm 2025–2028, vận hành đầy đủ từ 2029.
3. Chuỗi cung ứng: khi bán cho khách hàng EU hoặc tập đoàn lớn, SME bị yêu cầu khai phát thải sản phẩm — đây chính là Scope 3 của khách hàng, và là Scope 1+2 của chính SME.

SME không nên chờ đến khi bị đưa vào danh mục bắt buộc. Tự kiểm kê sớm giúp doanh nghiệp có sẵn số liệu khi đối tác hỏi, và tránh rủi ro pháp lý về quảng cáo "xanh" thiếu căn cứ.

Ba phạm vi (Scope 1, 2, 3): phân định ranh giới

Sự khác nhau giữa ba scope nằm ở ai kiểm soát nguồn phát thải và phát thải xảy ra ở đâu trong chuỗi giá trị. Định nghĩa dưới đây theo GHG Protocol:

Bảng 1 — Phân định Scope 1, 2, 3 theo GHG Protocol Corporate Standard

Phạm vi	Bản chất	Ví dụ điển hình ở một SME sản xuất	Ai kiểm soát
Scope 1 — trực tiếp	Phát thải từ nguồn doanh nghiệp sở hữu/kiểm soát	Đốt dầu/khí trong lò hơi, lò nung; xe tải/xe công ty; rò rỉ môi chất lạnh (gas điều hoà)	Doanh nghiệp
Scope 2 — gián tiếp năng lượng	Phát thải từ điện, hơi, nhiệt, làm mát mua ngoài	Điện lưới mua từ EVN dùng cho dây chuyền, chiếu sáng, máy nén	Bên bán năng lượng (nhưng do DN tiêu thụ)
Scope 3 — gián tiếp chuỗi giá trị	Toàn bộ phát thải gián tiếp còn lại, cả thượng nguồn & hạ nguồn (15 nhóm)	Nguyên vật liệu mua vào, vận chuyển thuê ngoài, đi công tác, sử dụng sản phẩm bán ra, xử lý cuối vòng đời	Nhà cung cấp / khách hàng

Một lưu ý kỹ thuật quan trọng: Scope 2 có hai cách tính — location-based (dùng hệ số phát thải trung bình của lưới điện quốc gia) và market-based (dùng hệ số theo hợp đồng mua điện, ví dụ chứng chỉ năng lượng tái tạo). SME nên bắt đầu bằng location-based vì dữ liệu dễ có hơn.

15 nhóm Scope 3: bức tranh đầy đủ chuỗi giá trị

Scope 3 thường là phần lớn nhất trong tổng phát thải của một doanh nghiệp, nhưng cũng khó đo nhất vì nằm ngoài ranh giới kiểm soát. GHG Protocol chia Scope 3 thành 15 nhóm, gồm 8 nhóm thượng nguồn (upstream) và 7 nhóm hạ nguồn (downstream):

Bảng 2 — 15 nhóm Scope 3 theo GHG Protocol Corporate Value Chain Standard

#	Nhóm	Vị trí chuỗi
1	Hàng hoá & dịch vụ mua vào (Purchased goods and services)	Thượng nguồn
2	Tài sản cố định / hàng hoá vốn (Capital goods)	Thượng nguồn
3	Hoạt động liên quan nhiên liệu & năng lượng (chưa tính ở Scope 1&2)	Thượng nguồn
4	Vận chuyển & phân phối thượng nguồn	Thượng nguồn
5	Chất thải phát sinh trong vận hành	Thượng nguồn
6	Công tác/đi lại công việc (Business travel)	Thượng nguồn
7	Đi lại của nhân viên (Employee commuting)	Thượng nguồn
8	Tài sản thuê thượng nguồn (Upstream leased assets)	Thượng nguồn
9	Vận chuyển & phân phối hạ nguồn	Hạ nguồn
10	Chế biến sản phẩm bán ra (Processing of sold products)	Hạ nguồn
11	Sử dụng sản phẩm bán ra (Use of sold products)	Hạ nguồn
12	Xử lý cuối vòng đời sản phẩm bán ra	Hạ nguồn
13	Tài sản thuê hạ nguồn (Downstream leased assets)	Hạ nguồn
14	Nhượng quyền (Franchises)	Hạ nguồn
15	Đầu tư (Investments)	Hạ nguồn

SME không cần đo cả 15 nhóm ngay. Thực hành tốt là làm đánh giá sàng lọc (screening) để tìm 2–3 nhóm trọng yếu (thường là nhóm 1 — nguyên vật liệu, và nhóm 4/9 — vận chuyển), rồi đầu tư đo kỹ những nhóm đó trước.

Khung pháp lý & tiêu chuẩn: chọn cái nào?

SME dễ bối rối giữa "chuẩn quốc tế" và "quy định Việt Nam". Thực ra hai cái bổ trợ nhau: quy định VN xác định ai bắt buộc phải làm và nộp cho ai, còn chuẩn quốc tế xác định đo và báo cáo thế nào.

Bảng 3 — Các khung/chuẩn liên quan tới kiểm kê KNK cho SME

Khung / văn bản	Vai trò	Điểm cần nhớ
GHG Protocol Corporate Standard	Chuẩn đo & tính phát thải (Scope 1-2-3)	Nền tảng chung, gần như mọi chuẩn khác đều tham chiếu
ISSB — IFRS S1 & S2	Chuẩn công bố thông tin bền vững & khí hậu ra thị trường tài chính	ISSB phát hành tháng 6/2023, áp dụng cho kỳ báo cáo từ năm tài chính 2024 trở đi (tùy mức nội luật hóa của từng nước); S2 yêu cầu công bố Scope 1, 2, 3 (có miễn trừ năm đầu cho Scope 3)
Nghị định 06/2022/NĐ-CP	Quy định bắt buộc kiểm kê & giảm nhẹ phát thải tại VN	Nền cho phân bổ hạn ngạch 2026–2030
Quyết định 13/2024/QĐ-TTg	Danh mục cơ sở phải kiểm kê KNK	Hiệu lực 01/10/2024, thay QĐ 01/2022; 2.166 cơ sở, 6 lĩnh vực
CBAM (EU)	Cơ chế điều chỉnh carbon biên giới của EU	Buộc nhà nhập khẩu EU khai phát thải hàm chứa của hàng nhập — tạo áp lực Scope 3 lên nhà cung cấp VN

Ai bắt buộc kiểm kê tại VN? Theo hướng dẫn, cơ sở có phát thải hằng năm từ 3.000 tấn CO₂ tương đương trở lên, hoặc thuộc nhóm tiêu thụ năng lượng lớn (≥1.000 TOE/năm) và nằm trong danh mục Quyết định 13/2024, thuộc diện bắt buộc. 6 lĩnh vực gồm: Năng lượng; Giao thông vận tải; Xây dựng; Các quá trình công nghiệp; Nông nghiệp, lâm nghiệp & sử dụng đất; Chất thải.

Lộ trình 5 bước kiểm kê KNK cho SME

Bảng 4 — Lộ trình thực hành 5 bước (khung chung, không kèm con số phát thải mẫu)

Bước	Việc làm	Đầu ra
1. Xác định ranh giới	Chọn phương pháp kiểm soát (tài chính/vận hành); liệt kê cơ sở, thiết bị	Sơ đồ ranh giới tổ chức & vận hành
2. Thu thập dữ liệu hoạt động	Hoá đơn điện, nhiên liệu, môi chất lạnh, quãng đường vận chuyển…	Bảng dữ liệu hoạt động theo tháng/năm
3. Chọn hệ số phát thải	Dùng hệ số phát thải chính thức (quốc gia/IPCC); ghi rõ nguồn	Danh mục hệ số & nguồn
4. Tính & phân bổ theo scope	Nhân dữ liệu × hệ số; gán vào Scope 1/2/3	Bảng phát thải theo scope
5. Báo cáo & kiểm chứng	Lập báo cáo; nộp theo quy định VN nếu thuộc diện; xem xét thẩm định độc lập	Báo cáo kiểm kê KNK

Chống greenwashing: nói đúng những gì đo được

Đây là phần pháp lý cứng cho mọi bài ESG. Khi công bố số liệu phát thải hay tuyên bố "xanh", doanh nghiệp phải đảm bảo:

• Có căn cứ và đo được: mỗi con số gắn với dữ liệu hoạt động thật và hệ số phát thải có nguồn. Không ước lượng cảm tính rồi công bố như số đo.
• Không gây nhầm lẫn về môi trường: tuân thủ Luật Quảng cáo, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 và Luật Bảo vệ môi trường 2020 — cấm quảng cáo sai/gây hiểu lầm về đặc tính môi trường của sản phẩm.
• Minh bạch phạm vi: nêu rõ số công bố thuộc Scope nào, kỳ nào, phương pháp gì. "Trung hoà carbon" mà chỉ tính Scope 1 rồi im lặng về Scope 2, 3 là gây nhầm lẫn.

Theo Luật Quảng cáo, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 và Luật Bảo vệ môi trường 2020 của Việt Nam, quảng cáo/công bố môi trường phải có căn cứ, không gây nhầm lẫn.

Vì lý do đó, bài viết này không đưa ra bất kỳ con số phát thải cụ thể nào cho doanh nghiệp mẫu — con số phụ thuộc dữ liệu hoạt động thực tế và phải do chính doanh nghiệp tính bằng hệ số chính thức.

Thông qua trụ cột Tư vấn Chuyển đổi Xanh, GROW hỗ trợ SME kiểm kê phát thải theo GHG Protocol/ISO 14064-1, sàng lọc Scope 3, và chuẩn bị số liệu cho đối tác EU và CBAM. Xem thêm hướng dẫn tuân thủ CBAM, tìm hiểu lộ trình Net Zero cho SME, hoặc đặt lịch tư vấn miễn phí.